Τα Σπάτα στην Ιστορία

Είκοσι χιλιόμετρα νοτιοανατολικά της Αθήνας, στην πεδιάδα των Μεσογείων, εκτείνεται η πόλη των Σπάτων. Σύμφωνα με τα ευρήματα που έφερε στο φως η αρχαιολογική σκαπάνη υπήρχε στην περιοχή οχυρωμένος οικισμός (θέση Ζαγάνι) ήδη από το τέλος της Νεολιθικής περιόδου, περί το 3.000 π.Χ.. Γύρω στο 2.000 π.Χ. αναδεικνύονται στην περιοχή τέσσερις μεγάλοι οικισμοί χτισμένοι σε οχυρές θέσεις, μεταξύ των οποί­ων είναι και τα Σπάτα, ο λόφος των οποίων αποτελεί φυσική οχυρή θέση. Κατά τη Μυκηναϊκή περίοδο (1600-1050 π.Χ.) τα Σπάτα φαίνεται πως ακμάζουν, γεγονός που αποδεικνύεται από τα κτερίσματα που βρέθηκαν σε δύο τάφους στον λόφο Μαγούλα, οι οποίοι, αν και συλημένοι τόσο κατά την αρχαιότητα, όσο και στη σύγχρονη εποχή, εκπλήσσουν με τον πλούτο τους.

Τα Σπάτα κατά την κλασσική εποχή αποτελούσαν, σύμφωνα με τη διοικητική διαίρεση του Κλεισθέ­νη, τον αττικό δήμο της Ερχίας της Αιγηίδος φυλής, απ’ όπου καταγόταν ο ιστορικός Ξενοφών και ο ρήτορας Ισοκράτης. Ο δήμος, υπό την προστασία της Δήμητρας και του ελευσίνιου ήρωα Ερχιού, απο­τελούσε έναν από τους σιτοβολώνες της Αττικής, στον οποίο, σύμφωνα με τον Πλάτωνα, κατείχε περί τα 300 στρέμματα γης ο περίφημος Αλκιβιάδης. Ο δήμος είχε επικοινωνία με τις γύρω περιοχές, αλλά και με την Αθήνα, με αμαξωτούς δρόμους, ίχνη των οποίων αποκάλυψαν σύγχρονες ανασκαφές. Στην περιοχή του σημερινού αεροδρομίου ανακαλύφθηκαν ακόμη αγροκτήματα της Ρωμαϊκής Εποχής, τα οποία μαρτυρούν τον πλούτο και την οικονομική δύναμη της περιοχής την εποχή εκείνη.

Η νεότερη πόλη των Σπάτων κτίστηκε επί Τουρκοκρατίας, αναγνωρίστηκε ως Κοινότητα το 1912 και αποτέλεσε αυτοτελή Δήμο από το 1952. Η σύγχρονη ονομασία της πόλης προ­έρχεται από την αρχαία ελληνική λέξη «σπάθη», στη μεσαιωνική της μορφή «σπάθα/σπάτα», ενώ το τοπωνύμιο πιστεύεται ότι προέκυψε από το όνομα του Ιωάννη Μπούα «Σπάτα», πολέμαρχου του 14ου αιώνα. Ο κυρίως αγροτικός χαρακτήρας της περιοχής έπαιξε καθοριστικό ρόλο στην οικονομική και κοινω­νική διάρθρωσή της, με τους απέραντους αμπελώνες  να αναδεικνύουν τον οινοπαραγω­γικό χα­ρακτήρα της πόλης.

Πηγές: spata-artemis.gr, e-spata.gr, mesogeiosnews.com

Τα Σπάτα σήμέρα

Ο Δήμος Σπάτων Αρτέμιδος βρίσκεται σε απόσταση 21 χλμ ανατολικά της Αθήνας. Ανήκει στην Περιφέρεια Αττικής και υπάγεται στο περιφερειακό διαμέρισμα Ανατολικής Αττικής. Με την τρέχουσα μορφή του συστάθηκε με το Πρόγραμμα Καλλικράτης μετά από συνένωση των προϋπαρχόντων Δήμων Σπάτων-Λούτσας και Αρτέμιδος. Έδρα του Δήμου αποτελούν τα Σπάτα.

Αναλυτικότερα, τον Δήμο απαρτίζουν Δημοτικές Κοινότητες Σπάτων – Λούτσας, με επιφάνεια 55,04 τ.χλμ., και Αρτέμιδος, με επιφάνεια 18,65 τετρ. χιλιόμετρα. Η Δημοτική Κοινότητα Σπάτων-Λούτσας υφίσταται ιστορικά ως οικισμός από την εποχή της Τουρκοκρατίας, ενώ αναγνωρίστηκε επισήμως ως Κοινότητα το 1912 και ως αυτοτελής Δήμος το 1952. Τα Σπάτα γεωγραφικά συνορεύουν με τους Δήμους Παιανίας, Κορωπίου, Μαρκοπούλου, Αρτέμιδος, Ραφήνας, Παλλήνης και με την Κοινότητα Πικερμίου.

Τα Σπάτα ήταν ανέκαθεν μια κωμόπολη με κυρίαρχο τον αγροτικό χαρακτήρα, όπου σήμερα παράγονται κυρίως αμπελουργικά προϊόντα και δευτερευόντως ελαιόλαδο. Στην περιοχή εδρεύουν ελαιοτριβεία και πολλά οινοποιεία, παραδοσιακά και σύγχρονα. Ειδικότερα, όσον αφορά τον αμπελοοινικό τομέα είναι σημαντικό να τονιστεί ότι τα Σπάτα έχουν μέση ετήσια παραγωγή 15.000 τόνων σταφυλιών, τα οποία προέρχονται από 25.000 στρέμματα ξερικά. Η μέση απόδοση κάθε στρέμματος είναι 600 κιλά. Από την ετήσια παραγωγή, 6.000 τόνοι γίνονται αντικείμενο επεξεργασίας από τον Αμπελουργικό Συνεταιρισμό Σπάτων για κρασί χύμα, 2.000 τόνοι διατίθενται στην Ένωση Αμπελουργών Αττικής «ΠΙΚΕΡΜΙ» και τέλος περίπου 15 ιδιωτικά οινοποιία επεξεργάζονται την υπόλοιπη παραγωγή των 7.000 τόνων σε χύμα και επώνυμα εμφιαλωμένα κρασιά.

Η πόλη των Σπάτων εξακολουθεί να είναι κατά βάση αγροτική, αλλά παρατηρείται έντονη τάση μετατροπής της σε αστική, λόγω της σημαντικής αύξησης του πληθυσμού, αλλά και της εγκαταστάσεως του Διεθνούς Αερολιμένα Αθηνών «Ελευθέριος Βενιζέλος» στην περιοχή. Το, γεγονός αυτό έχει ωφέλιμες, αλλά και επιβαρυντικές επιπτώσεις, όσον αφορά το περιβάλλον και τη δέσμευση της γης. Οι πρόσφατες εργασίες για την κατασκευή του αεροδρομίου των Σπάτων έφεραν στο φως οχυρό ελλειψοειδούς σχήματος στη θέση Ζαγάνι Σπάτων, το οποίο συνδέεται με την πρώιμη εποχή του χαλκού.

Το θρησκευτικό στοιχείο είναι έντονο. Οι δύο μεγαλύτεροι ναοί της πόλης είναι ο ναός της Αναστάσεως του Χριστού, με προσκυνηματική εικόνα που θεωρείται προστατις των αυτοκινητιστών, και ο ναός της Κοιμήσεως της Θεοτόκου, καθεδρικός ναός της Μητροπόλεως Μεσογαίας και Λαυρεωτικής. Ως πολιούχοι τιμώνται οι Απόστολοι Πέτρος και Παύλος, ξωκκλήσι των οποίων είναι χτισμένο από την εποχή της Τουρκοκρατίας κοντά στην ανατολική παρυφή της πόλης. Η εορτή των Αγίων στις 29 Ιουνίου εορτάζεται με τριήμερο πανηγύρι, το οποίο κορυφώνεται με την ολοήμερη και ολονύκτια ετοιμασία περίπου 50 καζανιών στιφάδου, από μοσχαρίσιο κρέας και κρεμμύδια, την παραμονή της εορτής. Το στιφάδο προαγοράζεται από δημότες και άλλους πιστούς και μοιράζεται σε αυτούς την ημέρα της εορτής των δύο Αποστόλων. Τα αμπέλια που περιβάλλουν την πόλη είναι διάσπαρτα από μικρά ξωκκλήσια, τα περισσότερα οικογενειακά και λειτουργούμενα κατά περίσταση με τη φροντίδα των κτιτορικών οικογενειών.

Στα Σπάτα λειτουργούν 8 δημόσια σχολεία, 3 νηπιαγωγεία, 3 δημοτικά, Γυμνάσιο και Γενικό Λύκειο, δημοτικός βρεφονηπιακός σταθμός και δημοτική σχολή μουσικής, παράρτημα του Λυκείου των Ελληνίδων που έχει ως μέριμνα τη διδασκαλία και διάδοση των ελληνικών χορών και τη διαφύλαξη της παραδοσιακής φορεσιάς, παραρτήματα του Σώματος Προσκόπων και του Σώματος Ελληνίδων Οδηγών, πολιτιστικοί σύλλογοι και ιδιωτικά σχολεία. Βόρεια της πόλης λειτουργούσε συγκρότημα υπερποντίων κεραιών του ΟΤΕ, το οποίο έχει παραχωρηθεί στο Δήμο με προοπτική δημιουργίας αθλητικών εγκαταστάσεων. Στα όρια του οικισμού βρίσκεται, επίσης, η έκταση μελλοντικής ανεγέρσεως του προπονητικού κέντρου της Α.Ε.Κ., το Κέντρο Υγείας Σπάτων και το Αττικό Ζωολογικό Πάρκο.

Πηγές: spata-artemis.gr, e-spata.gr, mesogeiosnews.com, el.wikipedia.org

Αξιοθέατα

Πέραν της φυσικής ομορφιάς του κάμπου της Μεσογαίας, η πόλη των Σπάτων έχει να επιδείξει και σημαντικά αξιοθέατα. Σπουδαιότερο, ίσως, όλων οι μυκηναϊκοί τάφοι που ανεσκάφησαν στον λόφο «Μαγούλα» και ανάγονται στο 1400 – 1100 π.Χ.. Ο σπουδαιότερος από αυτούς, ιδιαί­τερα περίπλοκος για τα ελληνικά δεδομένα διαθέτει τρία δωμάτια σε ορθή γωνία, συνδεό­μενα μεταξύ τους, στα οποία οδηγούσε λαξευτός δρόμος μήκους 22,5 μέτρων και πλά­τους 3 μέτρων. Παρά την επανειλημμένη σύληση του τάφου ήδη από τα αρχαία χρόνια, η αρχαιολογική σκαπάνη έφερε στο φως σπουδαία ευρήματα, μοναδικά στην περιοχή. Συνολικά βρέθηκαν 2.164 αντικείμενα από ελεφαντόδοντο, γαλάζια και γκρίζα υαλόμαζα, χαλκό και χρυσάφι, τα οποία αποτελούσαν κυρίως διακοσμητικά αντικείμενα παρόμοια με αυτά που έχουν βρεθεί στις Μυκήνες, την Πύλο και τις Αρχάνες στην Κρήτη.

Σημαντικότα­τα ευρήματα αποτελούν τα κομμάτια από χαυλιόδοντες κάπρων που σχηματίζουν τουλάχι­στον δύο κράνη, όμοια με αυτά που περιγράφονται από τον Όμηρο, και χρυσές χάντρες σε σχέδια που απαντώνται στην Κρήτη και την Αίγυπτο, ως στολίδια ενδυμάτων. Εικάζεται πως ο συγκε­κριμένος τάφος ανήκει σε γυναίκα αριστοκρατικής καταγωγής και με ιερατικά καθήκοντα. Τα παραπάνω ευρήματα, σε συνδυασμό με τα 100 περίπου αγγεία που βρέθηκαν στην περιοχή, αποδεικνύουν τον πλούτο και τη δύναμη οικογενειών της εποχής που έζησαν στην περιοχή των Σπάτων, οι οποίες κατείχαν πολιτική και θρησκευτική δύναμη.
Στην περιοχή της Βελανιδέζας, ακόμη, ανεσκάφησαν δύο σπουδαίες επιτύμβιες στήλες που ανάγονται στον 6ο αιώνα π.Χ., η μία του Αριστείωνα, έργο υψηλότατης τέχνης, και η άλλη του Λυσέα, η οποία κρίνεται ως γραπτή (ζωγραφιστή) ιδιαίτερης αρχαιολογικής ση­μασίας. Αν και η παράσταση είναι κατεστραμμένη σε μεγάλο βαθμό, διακρίνεται ο Λυσέας στεφανωμένος με κισσό να κρατά κλαδιά κι έναν κάνθαρο (ποτήρι), μάλλον στο πλαίσιο τελετής για τη λατρεία του Διονύσου. Στο κάτω μέρος παριστάνεται ιππέας σε καλπασμό.
Εξίσου σημαντική αρχαιολογική ανακάλυψη αποτελεί η περίφημη «Σφίγγα των Σπά­των», έργο εφάμιλλο με τους κούρους και τις κόρες της Αθήνας. Αποτελούσε και αυτή επιτύμβιο μνημείο και λογικά βρισκόταν στην κορυφή κάποιας κολώνας. Αξίζει να σημειωθεί πως οι κολώνες αυτές μπορούσαν κατά περίπτωση να φτάσουν μέχρι και τα τέσσερα μέτρα ύψος.
Το 1964 ανεσκάφη στη θέση «Σκίμπτι» βασιλική που κατά πάσα πιθανότητα χρονολογείται πριν από το 450-500 μ.Χ., είναι δηλαδή αρχαιότερη από τον ανάλογο ναό που βρέθηκε στη Βραυρώνα, η οποία όμως μας παρέχει πολύ λίγα στοιχεία, καθώς βρίσκεται σε πολύ κακή κατάσταση. Πρόκειται για τρίκλιτη βασιλική με δύο σειρές κιόνων μήκους 18 και πλάτους 15,5 μέτρων. Το δάπεδο ήταν στρωμένο με πήλινες πλάκες, ενώ δίπλα υπήρχε βοηθητικό κτίσμα.

Κατά τη διάρκεια των πρόσφατων εργασιών για τη δημιουργία του αεροδρομίου «Ελευ­θέριος Βενιζέλος» βρέθηκε οχυρωμένος οικισμός της Νεολιθικής περιόδου, που χρονο­λογείται γύρω στο 3000 π.Χ., στην περιοχή «Ζαγάνι». Ο οικισμός βρίσκεται στην κορυφή του ομώνυμου λόφου και περικλείεται από τείχος 80 περίπου μέτρων. Χωρίζεται σε δύο περιοχές, έχει εντοπιστεί κεντρική οδός και υπολείμματα απλών σπιτιών.

Στα Σπάτα λειτουργεί και το Αττικό Ζωολογικό Πάρκο, το οποίο ξεκίνησε τη λειτουρ­γία του τον Μάιο του 2000, αρχικά ως Ορνιθολογικό Πάρκο με την τρίτη μεγαλύτερη συλλογή πουλιών στον κόσμο. Από τον Απρίλιο του 2001 και μετά προστέθηκαν ο «Κόσμος των Ερ­πετών», η «Ελληνική Πανίδα», η «Αφρικανική Σαβάνα», το «Δάσος των Μαϊμούδων», η «Γη των Τσίτα» και η «Περιοχή της Ερήμου», με τελευταία την προσθήκη 4 δελφινιών και 2 θαλάσσιων λιονταριών. Στα μελλοντικά σχέδια περιλαμβάνονται η «Δει­νοσαυρόπολις» και η «Ωκεανόπολις». Συνολικά το Αττικό Πάρκο εκτείνεται σε μια έκταση 200 στρεμμά­των και φιλοξενεί περισσότερα από 2000 ζώα, 350 διαφορετικών ειδών, ενώ πραγματοποιεί ποικίλα εκπαιδευτικά προγράμματα για μαθητές και άτομα όλων των ηλικιών.

Επιμέλεια κειμένου: Ρία Δημητροπούλου, ΠΕ02 Φιλόλογος.